Biuro Kultury Urzędu m.st. Warszawy
Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych
Archiwum Główne Akt Dawnych
Archiwum Państwowe m.st. Warszawy
Stołeczna Estrada

zapraszają na otwarcie wystawy plenerowej pt.

VIVAT KONSTYTUCJA!
W 220. rocznicę Konstytucji 3 Maja

które odbędzie się 3 maja 2011 r. o godz. 14.00 

w Galerii Plenerowej na Krakowskim Przedmieściu (róg ul. Traugutta)
 w Warszawie

Patronat nad wystawą sprawuje Prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz.

Na przykładzie ponad 120 obiektów – map i grafik, fotografii i pism urzędowych, tytułów prasowych oraz druków okolicznościowych, a także relacji i wspomnień – wystawa przedstawia historię uchwalenia oraz tradycję obchodów Konstytucji 3 maja. Przypomina Warszawę czasu Sejmu Czteroletniego, sylwetki autorów Konstytucji, jej treść i znaczenie. Prezentuje także sposoby kultywowania pamięci o Konstytucji jako wartości narodowej na przestrzeni ponad 200 lat. 

Materiały prezentowane na wystawie pochodzą z zasobów Archiwum Głównego Akt Dawnych oraz Archiwum Państwowego m.st. Warszawy, organizatorów ekspozycji, a także ze zbiorów: Biblioteki Narodowej w Warszawie, Muzeum Historycznego m.st. Warszawy, Muzeum Narodowego w Warszawie, Zamku Królewskiego w Warszawie, Archiwum Akt Nowych, Archiwum Państwowego w Częstochowie, Archiwum Państwowego w Gdańsku, Archiwum Państwowego w Krakowie, Archiwum Państwowego w Łodzi, Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, Archiwum Państwowego w Radomiu, Archiwum Państwowego w Siedlcach, Archiwum Państwowego w Suwałkach, Narodowego Archiwum Cyfrowego, Instytutu Pamięci Narodowej, Polskiej Agencji Fotografów Sp. z o.o. FORUM oraz pana Leszka Biernackiego. 

Podczas wernisażu będzie pieczętowany reprint uniwersału z 7 maja 1791 r., ogłoszonego przez marszałków sejmowych Stanisława Małachowskiego i Kazimierza Nestora Sapiehy, informujący o uchwaleniu Konstytucji 3 Maja. Jest to dokument wydany na polecenie Zgromadzenia Narodowego w celu przybliżenia całemu narodowi zmian wprowadzonych przez Konstytucję 3 maja, którą przedstawiał jako początek wielkiego przełomu społecznego, ocalenia narodu i wydobycia Rzeczypospolitej spod obcej przemocy i nieładu. Był odczytywany w kościołach, kancelariach ziemskich i grodzkich, magistratach, wywieszony na drzwiach kościołów i w ratuszach miast.

Wystawę przygotowaną w polskiej i angielskiej wersji językowej można zwiedzać do 17 maja. Wstęp jest wolny.

***

Wstrząs wywołany rozbiorem państwa polskiego przez Rosję, Prusy i Austrię w 1772 r. sprawił, że w Rzeczypospolitej zaczęto rozumieć potrzebę przeprowadzenia głębokich reform politycznych i społecznych, mających na celu wzmocnienie i unowocześnienie państwa. Sejm, który przeszedł do historii pod nazwą Sejmu Czteroletniego lub Sejmu Wielkiego, rozpoczął obrady 6 października 1788 r. na Zamku Królewskim w Warszawie.

Ustawa rządowa (Konstytucja 3 Maja) opracowana w drodze kompromisu przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz członków Stronnictwa Patriotycznego m.in.: Stanisława Małachowskiego, Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja została przyjęta przez sejm 3 maja 1791 r.

Ten zwięzły akt prawny składający się z preambuły i 11 artykułów jest pierwszą w Europie i drugą, po amerykańskiej, ustawą zasadniczą na świecie. Pod względem przyjętych nowoczesnych rozwiązań ustrojowych stanowi jedno z największych osiągnięć prawotwórczych państwa polskiego.

Zgodnie z założeniem, że „wszelka władza społeczności ludzkiej początek swój bierze z woli narodu” Konstytucja 3 Maja wprowadzała m.in. ustrój monarchii konstytucyjnej oraz trójpodział władzy, dzieląc ją na prawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Zachowując stanową strukturę społeczeństwa, przyznała mieszczaństwu szerokie prawa, a chłopów wzięła „pod opiekę prawa i rządu krajowego”. Znosiła liberum veto (zasadę, która umożliwiała pojedynczemu posłowi zerwanie sejmu), konfederacje i sejmy skonfederowane. Wolną elekcję zastąpiła dziedzicznością tronu. 

Polityka służąca wzmocnieniu państwa polskiego, wiążąca się z ograniczeniami przywilejów szlacheckich, miała jednakże swoich wrogów - 14 maja 1792 r. grupa polityków ze Szczęsnym Potockim, Sewerynem Rzewuskim i hetmanem Franciszkiem Ksawerym Branickim na czele, ciesząc się poparciem Rosji, ogłosiła w Targowicy akt konfederacji, który unieważniał Konstytucję i pozostałe uchwały Sejmu Czteroletniego. Na prośbę targowiczan 22 maja stutysięczna armia rosyjska przekroczyła granice Rzeczypospolitej. W wyniku niepowodzeń wojennych król Stanisław August przystąpił do konfederacji targowickiej i wydał rozkaz przerwania działań zbrojnych. Nie uratowało to jednak reform Sejmu Wielkiego, nie zapobiegło też drugiemu rozbiorowi Rzeczypospolitej (1793).

Pamięć o Konstytucji 3 Maja przetrwała wśród Polaków 123-letni okres zaborów. Na skali ocen przeważała jej pozytywna interpretacja, wskazująca na wybitny wkład twórców ustawy do polskiej kultury politycznej. Wobec antynarodowej polityki zaborców rocznice uchwalenia Konstytucji 3 Maja były w XIX w. okazją do manifestacji religijno-patriotycznych. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. dzień 3 maja ustanowiono świętem państwowym „jako uroczyste święto po wieczne czasy”. Po wojnie władze komunistyczne podejmowały próby wykorzystania tradycyjnych wartości narodowych w celu ugruntowania swojej pozycji. Jednakże w dobie PRL-u Konstytucja 3 Maja stała się, podobnie jak w okresie zaborów i okupacji, symbolem buntu i protestu przeciwko zniewoleniu, zaś obchody kolejnych rocznic jej uchwalenia okazją do zamanifestowania oporu społeczeństwa wobec władzy. 

Dziś Konstytucja 3 Maja jest swoistym testamentem zostawionym przez I Rzeczpospolitą przyszłym pokoleniom, zaś tradycje jej obchodów są kontynuowane w wolnej Polsce, od kiedy 6 kwietnia 1990 r. powróciła jako święto państwowe.

		W trakcie obrad Sejmu Czteroletniego, 2 grudnia 1789 r., prezydent Starej Warszawy, Jan Dekert poprowadził Krakowskim Przedmieściem na Zamek Królewski delegację miast królewskich z petycją do króla. Mieszczanie prosili w niej o przywrócenie miastom i ich obywatelom praw utraconych w XV i XVI wieku. Ustawa o miastach królewskich z 18 IV 1791 r., która weszła w skład Konstytucji 3 maja, przywracała miastom samorząd i prawo decydowania o finansach. Mieszczanie posesjonaci mogli odtąd piastować urzędy państwowe, duchowne i wojskowe, kupować majątki ziemskie, posiadać swoją reprezentację w sejmie, byli też chronieni analogicznym jak szlachta przywilejem nietykalności osobistej bez prawomocnego wyroku sądowego.
Moment uchwalenia Konstytucji 3 maja 1791 r. J.P. Norblin, ze zbiorów BN	Rycina z "Tygodnika Ilustrowanego" nr 18 z 1916 r., ze zbiorów APW. Opis obok.
Urzędowy druk Konstytucji 3 maja z dnia 5 maja 1791 r., ze zbiorów AGAD	Karta tytułowa Konstytucji 3 maja wydanej w j. angielskim w 1791 r., ze zbiorów AGAD	Karta tytułowa Konstytucji 3 maja wydanej w j. francuskim 5 maja 1791 r., ze zbiorów AGAD
Karta tytułowa Konstytucji 3 maja wydanej w drukarni Piotra Dufoura, ze zbiorów AGAD	Okólnik dot. 3 Maja Zarządu m.st. Warszawy z 1916 r., ze zbiorów APW	Pochód 3-majowy w 1916 r., Krakowskie Przedmieście, ze zbiorów APW
Członkowie korpusu dyplomatycznego oglądają paradę wojską na placu Piłsudskiego, 1933, ze zbiorów APW	Oddziały wojskowe tuż przed defiladą na placu Piłsudskiego, 1934, ze zbiorów NAC	Członkowie korpusu dyplomatycznego Francji w drodze na trybuny, 1934, ze zbiorów APW
Widok ogólny defilady w Alejach Ujazdowskich, 1939, ze zbiorów NAC	Widzowie w tylnych rzędach obserwują przez peryskopy 3-majową defiladę przechodzącą ulicami Warszawy w 1939 r., ze zbiorów NAC	Plakat z 1945 r. łączący motywy szlacheckie i robotnicze, ze zbiorów AAN
Szyfrogram do Naczelnika Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy zabraniający zorganizowania przemarszu ulicami Olsztyna w dniu 3 maja 1946 r., ze zbiorów AAN	Manifestacja przed pomnikiem Jana III Sobieskiego 3 maja 1981 r. w Gdańsku w obronie więźniów politycznych, fot. L. Biernacki, © L. Biernacki	Okładka niezależnego pisma "Kontakt" z 1984 r.